“มะกอมอุลอุลามาอ์” หรือ “อิวานอุลามาอ์” เป็นหนึ่งในสามอิวานหลักขนาดใหญ่ของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) ซึ่งบรรจุประวัติศาสตร์อันยาวนานและทรงคุณค่าไว้ภายใน
รายงานนี้นำเสนอเรื่องราวและข้อมูลเกี่ยวกับ “อิวานอุลามาอ์” ภายในฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน)
อิวานบรรดาผู้รู้ ซึ่งในอดีตรู้จักกันในชื่อ “มะกอมอุลอุลามาอ์” ได้รับการเรียกขานด้วยชื่อนี้ เนื่องจากมีบรรดาผู้รู้ชีอะฮ์จำนวนมากถูกฝังอยู่ ณ ที่แห่งนี้ ทั้งภายในอิวานและบริเวณโดยรอบ มีผู้รู้ชีอะฮ์ผู้มีชื่อเสียงหลายสิบท่านพำนักอยู่ในสุสานแห่งนี้
เมื่อเปรียบเทียบกับอิวานอื่น ๆ ภายในฮะรัม อิวานแห่งนี้มีขนาดกว้างขวางกว่า และตั้งอยู่ติดกับผนังด้านเหนือของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์อาละวี อิวานมีความกว้างประมาณ 6 เมตร ลึก 3 เมตร และจุดสูงสุดของส่วนโค้งมีความสูงประมาณ 10 เมตร
อิวานบรรดาผู้รู้ตั้งอยู่ตรงข้ามกับอิวานใหญ่ด้านเหนือ และสุสานของซัยยิด มุฮัมมัด กาซิม ยัซดี (ขออัลลอฮ์ทรงให้ดวงวิญญาณของท่านบริสุทธิ์) ซึ่งยิ่งเพิ่มความสำคัญทั้งในด้านประวัติศาสตร์และจิตวิญญาณของสถานที่แห่งนี้
คุณค่าทางสถาปัตยกรรมของอิวานบรรดาผู้รู้
อับดุลฮาดี อิบรอฮีมี สมาชิกคณะกรรมการบริหารของฮะรัมศักดิ์สิทธิ์อาละวี และผู้เชี่ยวชาญด้านโบราณสถานและมรดกทางประวัติศาสตร์ของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของท่านอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) ได้อธิบายถึงคุณค่าทางสถาปัตยกรรมของอิวานบรรดาผู้รู้ไว้ดังนี้
ฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) ประกอบด้วยอิวานหลักสามแห่ง ได้แก่ อิวานขนาดใหญ่ทางด้านตะวันออก ซึ่งเป็นที่รู้จักในชื่อ “อิวานทองคำ”, “อิวานบรรดาผู้รู้” ซึ่งตั้งอยู่ทางด้านเหนือของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) และตรงข้ามกันทางด้านใต้คือ “อิวานรางน้ำทองคำ”
เมื่อย้อนกลับไปยังยุคซะฟะวี อิวานบรรดาผู้รู้ในความเป็นจริงเคยเป็นหนึ่งในประตูของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ โดยเชื่อมจากบริเวณด้านเหนือของลาน ผ่านระเบียงด้านเหนือเข้าสู่ฮะรัม
หลักฐานของเรื่องนี้คือกระเบื้องบริเวณเหนืออิวาน ซึ่งยังคงหลงเหลือมาจากยุคอัฟชาร์ และมีโองการอัลกุรอาน «ادخلوها الباب سجدا» ปรากฏอยู่
หลักฐานอันชัดเจนนี้แสดงให้เห็นว่า ในอดีตอิวานบรรดาผู้รู้เคยเป็นหนึ่งในประตูที่ใช้งานจริงและนำเข้าสู่ฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์อาละวี
อิวานแห่งนี้ ดังที่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ ตั้งอยู่ตรงข้ามกับอิวานใหญ่ด้านเหนือพอดี โดยอิวานด้านเหนือซึ่งทางด้านซ้ายเป็นที่พำนักของร่าง อัลลามะฮ์ ซัยยิด มุฮัมมัด กาซิม ยัซดี นั้น ในความเป็นจริงถือเป็นอิวานฏูซีดั้งเดิมในอาคารสมัยซะฟะวี
กล่าวอีกนัยหนึ่งคือ ประตูใหม่ที่ปัจจุบันรู้จักกันในชื่อ “บาบฏูซี” นั้น ในอดีตยังไม่มีอยู่ และถูกสร้างขึ้นในภายหลัง ประตูแห่งนี้ได้รับการขยายในโครงการปรับปรุงและบูรณะฮะรัมเมื่อปี ฮ.ศ. 1373 และเปิดใช้อย่างเป็นทางการเนื่องในโอกาสพระราชพิธีราชาภิเษกของกษัตริย์ไฟศ็อลที่ 2
ลักษณะทางเทคนิคและวิศวกรรมของอิวานบรรดาผู้รู้
อับดุลฮาดี อิบรอฮีมี กล่าวถึงลักษณะทางเทคนิคและวิศวกรรมของอิวานบรรดาผู้รู้ว่า:
“ในด้านโครงสร้างทางวิศวกรรม ประเภทและคุณภาพของกระเบื้องที่ใช้ ตลอดจนความประณีตของงานปูกระเบื้อง อิวานบรรดาผู้รู้มีความเหมือนและสมมาตรกับอิวานรางน้ำทองคำอย่างแท้จริง ซึ่งตั้งอยู่ทางตอนใต้ของลานศักดิ์สิทธิ์อาละวี”
คุณค่าทางประวัติศาสตร์และศิลปะของกระเบื้องในอิวานแห่งนี้อยู่ที่การเป็นที่รวมของ ตัวอย่างกระเบื้องและงานปูกระเบื้องที่เก่าแก่ที่สุด ที่ยังคงหลงเหลืออยู่ภายในฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) การบูรณะงานกระเบื้องเหล่านี้ดำเนินการตามคำสั่งของ โกฮัรชาด เบกุม ภรรยาของนาดิรชาห์ อัฟชาร์ โดย งานบูรณะเริ่มต้นจากด้านใต้ของฮะรัม และจากหลักฐานจารึกที่ยังคงอยู่ ระบุว่าการดำเนินงานนี้ย้อนกลับไปถึงปี ฮ.ศ. 1160
ขอบของอิวานบรรดาผู้รู้ได้รับการตกแต่งด้วยแถบลวดลายที่ประกอบขึ้นจากกระเบื้องอันทรงคุณค่า โดยมีการจารึกโองการจากอัลกุรอานอันทรงเกียรติ และบทกวีจาก กอศีดะฮ์ของกิวอมุดดีน ก็อซวีนี ไว้บนกระเบื้องเหล่านี้ อีกทั้งชื่อของนักคัดอักษรผู้เขียนโองการและบทกวีดังกล่าวก็ถูกบันทึกไว้ในจารึกด้วย ซึ่งก็คือ กะมาลุดดีน ฮุเซน กุลิสตาเนะฮ์
ด้วยเหตุนี้ จึงมีการเน้นย้ำอย่างมากถึงการอนุรักษ์และดูแลรักษากระเบื้องเหล่านี้ เพราะนอกจากจะมีคุณค่าทางศิลปะและศาสนาแล้ว ยังมีความสำคัญอย่างยิ่งในด้านประวัติศาสตร์อีกด้วย การบันทึกวันที่และรายนามของศิลปินไว้บนกระเบื้องเหล่านี้ ทำให้สามารถระบุและกำหนดอายุของผลงานศิลปะต่าง ๆ ภายในลานศักดิ์สิทธิ์อาละวีได้อย่างแม่นยำ
เหตุผลที่อิวานแห่งนี้ได้รับการเรียกว่า “อิวานบรรผู้รู้”
อิบรอฮีมี อธิบายถึงเหตุผลที่อิวานแห่งนี้ได้รับการเรียกว่า “อิวานบรรดาผู้รู้” พร้อมทั้งแนะนำบุคคลสำคัญที่ถูกฝังอยู่ ณ ที่แห่งนี้ว่า:
การได้รับเกียรติให้ฝังร่างภายในลานศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) ถือเป็นพระพรอันยิ่งใหญ่และเกียรติอันหาที่เปรียบมิได้ ด้วยเหตุนี้ ลานศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้ รวมทั้งบริเวณโดยรอบ ห้องต่าง ๆ และชะบิสตาน(ลาน) จึงเป็นสถานที่ฝังศพของบุคคลสำคัญนับพันคน ซึ่งได้รับโอกาสให้พำนักอยู่เคียงข้างนายแห่งผู้ยำเกรง
ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น มีรายนามอันโดดเด่นของบรรดาผู้รู้ ฟะกีฮ์ นักวรรณกรรม กวี นักคิด ตลอดจนสุลต่านและกษัตริย์บางพระองค์ ซึ่งมีบทบาทในการก่อสร้างและพัฒนาฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน อะลี (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) อาทิ อะฎุดุดเดาละฮ์ อัดดัยละมี ผู้ปกครองผู้มีชื่อเสียงแห่งราชวงศ์บูยิด ซึ่งเป็นหนึ่งในผู้ริเริ่มและผู้สนับสนุนสำคัญในยุคแรก ๆ ของการขยายและบูรณะฮะรัมศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้
ด้วยเหตุนี้ อิวานแห่งนี้ ซึ่งเป็นสถานที่ฝังศพของบรรดาผู้ทรงคุณวุฒิด้านวิชาการและฟิกฮ์จำนวนหนึ่ง จึงเป็นที่รู้จักในชื่อ “อิวานบรรดาผู้รู้”
ดังที่กล่าวไว้ อิวานแห่งนี้ได้รับการเรียกว่า “อิวานบรรดาผู้รู้” เนื่องจากมีบรรดาผู้รู้และฟะกีฮ์จำนวนมากถูกฝังอยู่ ณ สถานที่แห่งนี้
ในบรรดาบุคคลสำคัญที่พำนักอยู่ในอิวานแห่งนี้ ได้แก่ “อัลลามะฮ์ เชคอะห์มัด ญะซาอิรี” ผู้เขียนหนังสือ “ดะลาอิล อัลอะห์กาม”, “อัลลามะฮ์ เชคมุฮัมมัดมะฮ์ดี นะรอกี” ผู้เขียนหนังสืออันมีชื่อเสียง “ญามิอ์ อัสสะอาดาต” ตลอดจนบุตรชายของท่าน คือ “อัลลามะฮ์ เชคอะห์มัด นะรอกี” ผู้เขียนหนังสือ “มุสตะนัด อัชชีอะฮ์ ฟี อะห์กาม อัชชะรีอะฮ์”
อีกหนึ่งในบุคคลสำคัญที่ถูกฝังอยู่ในสถานที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้ คือ “อัลลามะฮ์ ซัยยิด อะลี ดามาด” ซึ่งนับเป็นหนึ่งในนักผู้รู้ผู้โดดเด่นและมีชื่อเสียงในยุคสมัยของท่าน
ลักษณะเด่นของอิวานบรรดาผู้รู้
อิวานบรรดาผู้รู้มีซุ้มโค้งสองชั้นที่อยู่ใกล้กัน โดยชั้นหนึ่งอยู่บริเวณด้านนอก และอีกชั้นหนึ่งอยู่ภายในอิวาน ซุ้มโค้งทั้งสองได้รับการตกแต่งด้วยลวดลายอันละเอียดอ่อนและองค์ประกอบที่ซับซ้อน โดยบริเวณปลายฐานของซุ้มโค้ง ลวดลายเหล่านี้จะสิ้นสุดลงด้วยรูปทรงคล้ายแจกันขนาดเล็กอันงดงาม
พื้นที่ระหว่างซุ้มโค้งทั้งสองของอิวานบรรดาผู้รู้ได้รับการตกแต่งด้วยกระเบื้องกัรบะลาอ์อันทรงคุณค่าและมีลวดลายประณีต บริเวณส่วนกลางและส่วนบนของซุ้มโค้ง มีการจารึกโองการจาก ซูเราะฮ์อัรเราะห์มานอันทรงเกียรติ ด้วยอักษรอันงดงาม พื้นผิวส่วนใหญ่ของด้านหน้าอิวานยังถูกปกคลุมด้วยกระเบื้องกัรบะลาอ์แบบพิเศษ ซึ่งมีลวดลายและสีสันที่ช่วยเพิ่มความงดงามโดดเด่นให้แก่อาคาร
บริเวณกึ่งกลางของด้านหน้าอิวาน มีงานกระเบื้องที่จัดเป็นรูปซุ้มโค้งและโดม ประดับด้วยลวดลายดอกไม้และพรรณพฤกษาแบบอิสลิมี โดยรอบซุ้มโค้งเหล่านี้ยังมีการจารึกบทกวีจาก ผลงานของกิวอมุดดีน ก็อซวีนี ซึ่งช่วยเติมเต็มองค์ประกอบทางศิลปะและจิตวิญญาณของอิวานได้อย่างประณีต
นอกจากนี้ บทกวีของกิวอมุดดีน ก็อซวีนี ยังปรากฏอยู่โดยรอบโองการอัลกุรอานในส่วนอื่น ๆ ของอิวานด้วย ผู้เขียนและนักคัดอักษรของผลงานเหล่านี้คือ กะมาลุดดีน ฮุเซน กุลิสตาเนะฮ์ และจากจารึกที่ปรากฏบนกระเบื้อง ระบุว่างานเหล่านี้ดำเนินการในปี ฮ.ศ. 1160
อิวานบรรดาผู้รู้ เช่นเดียวกับอิวานอื่น ๆ ของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน) มีประตูอันงดงามโอ่อ่า ซึ่งประดับด้วยลวดลายเรขาคณิตอันละเอียดอ่อน ซุ้มโค้ง และส่วนโค้งนูนขนาดเล็ก การตกแต่งเหล่านี้ห้อยลงมาจากส่วนบนของซุ้มโค้ง ช่วยเพิ่มความงดงามโดดเด่นให้แก่อิวานและเสริมความงามของสถานที่ให้ยิ่งขึ้น
สิ่งที่ทำให้อิวานแห่งนี้แตกต่างจากอิวานอื่น ๆ ของฮะรัม คือหน้าต่างขนาดใหญ่และมีเอกลักษณ์ซึ่งตั้งอยู่ตรงกลาง โดยหน้าต่างนี้ถูกปกคลุมด้วยโครงตาข่ายที่ประกอบด้วยลูกทรงกลมสีเงินขนาดใหญ่และแวววาว ทำให้ด้านหน้าของอิวานมีความโอ่อ่าเป็นพิเศษ
ประตูอันงดงามนี้ตั้งอยู่บริเวณกึ่งกลางของอิวาน และเปิดเข้าสู่ห้องขนาดเล็ก ซึ่งในความเป็นจริงถือเป็นหนึ่งในระเบียงด้านเหนือของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของอะมีรุลมุอ์มินีน (ขอความสันติจงมีแด่ท่าน)
อิวานบรรดาผู้รู้มิได้เป็นเพียงสถานที่ฝังศพของบุคคลสำคัญเท่านั้น หากยังเป็นสัญลักษณ์แห่งศิลปะ ประวัติศาสตร์ และจิตวิญญาณของฮะรัมอันศักดิ์สิทธิ์ของนายแห่งผู้ยำเกรงอีกด้วย โดยองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม งานกระเบื้องอันทรงคุณค่า และลวดลายทางศิลป์ของสถานที่แห่งนี้ ล้วนทำให้ผู้พบเห็นต้องหยุดพิจารณาและชื่นชม
